گنجینه غار کلماکَرِّه، در بخش پُل دختر استانِ لرستان، که یکی از ۶ گنجینه بزرگ باستانی کشف شده در جهان است، خزانهی مخفی شاهان محلی قوم گمشده سَمَتی بوده که در اواخر دوره ی عیلامی نو در سده ی ۷۰۰پبش از میلاد، بر بخشی از استان لرستان حکمروا بودهاند. این گنجینه، که یک شکارچیِ محلی در پائیز سال ۱۳۶۸ خورشیدی بهطور اتفاقی کشف کرده بود، در عرض چند ماه به دست اهالی محل به غارت رفت. پیش از آنکه ژاندارمری پل دختر در اوایل سال ۱۳۶۹ باخبر شوند و چند پاره کوچک نقره و یک صورتک (ماسک) آیینی زرین را ضبط کنند، تمامی خزانهی شاهی به رسم تقسیم غنائم قطعه قطعه یا ذوب شده و یا به دست سوداگرانِ عتیقه و آثار هنری میراثِ فرهنگی افتاده و خارج از کشور رفته یا در شُرفِ رفتن بود.
در اواسط سال ۱۳۶۹مجموعه ای عظیم از آثار گوناگون میراث فرهنگی پیش از اسلام و دوره ی اسلامی، متعلق به یک شبکه ی سازمان یافتهی پر قدرت قاچاقِ عتیقات، هنگام خروج از کشور کشف و توقیف گردید.
در میان بیش از ۱۵,۰۰۰ شیء این مجموعه بیش از ۲۰۰ ظرف و پیکره ی نقره (بعضاً طلاکوب) و ۱۰ ماسکِ آیینی طلا منسوب به غار کلماکره بود. نخستین گزارش درباره ی گنجینهی کلماکره ضمن مقالهای که میرعابدین کابلی در شماره پائیز ۱۳۷۰ مجلهی میراث فرهنگی راجع به مجموعهی توقیف شده نوشت منتشر گشت.
هرچند بحث کلماکره در بخش دوم مقاله ی کابلی ادامه نیافت (اصولاً سلسه مقالاتی که کابلی و ناصرِ نورزادهء چگینی برای بررسی مهمترین اقلام بزرگترین محمولهی قاچاق عتیقات در عصر حاضر آغاز کرده بودند به دلایل ناگفته در بخش دوم مقالات متوقف گردید)، از همان بررسیهای کوتاه کابلی آشکار شد که این گنجینه بسیار غنی، و دربرداندهی آثار هنری شگرفی بوده است که در دوره های پیشین و پسین، مشابهی نداشتهاند.
در زمان نگارش مقالهی کابلی چون کتیبههای کندهکاری شده بر این آثار هنوز خوانده نشده بود و دانسته نبود که به سلسهی شاهانِ ساماتوره و قومِ ناشناختهی سَمَتی تعلق داشته، برای بسیاری از اشیاء قائل به خاستگاه آشوری بودند.
پس از خوانده شدن کتیبهها قطعاتی که در موزههای ایران محفوظ مانده توسط رسول بشاش در نیمه نخست دههی ۱۳۷۰ (که در سالهای بعد با قرائت کتیبههای آنچه از کلماکره به طور غیر قانونی به موزهها و مجموعههای خصوصی خارج از کشور راه یافته و به کوشش دبلیو.جی.لامبرت و فرانسوا والا تکمیل گردید.)، آشکار شد که جز دو کتیبه به خط آرامی کهن و آشوری ، بقیه به خط میخی عیلامی نو (۵۳۹-۵۸۵ پیش از میلاد) است.
به اهتمام رسول بشاش بود که که برای نخستین بار در تاریخِ ایران سلسلهی پادشاهی و سرزمین ناشناختهای در اواخر دوره عیلامی شناسایی شد. اینک محقق گشته که از ۲۲ تن که نامشان در کتیبهها آمده است ۴ تن شاهِ ساماتوره («لوگال ساماتوره») خوانده شده اند. از کتیبههای «آمپیریش پسر تابالا» ، که بخشِ بزرگ کتیبهها به نام اوست، میتوان دریافت که تابالا یا دابالا به احتمالی سر سلسهی این شاهان بوده است.
گنجینهی کلماکره از معدود گنجینههای باستانی است که تقریباً همهی ظروف و پیکرههای عمدتاً سیمین پرشمار آن، که قطعه قطعه نشده و فراچنگ سوداگرانِ عتیقه آمده، به نسبت تندرست و مصون ازآسیبهایی مانده، که معمولاً به اشیای زیرخاکی وارد میشود. سبب هم آن است که این گنجِ شایگان، مدفون نشده و از کاوش قبور یا ویرانهی بناهای باستانی و تپه هایی که چندین لایهی دورههای تمدنهای معدوم را هزارهها در دل نگاه داشتهاند به دست نیافتاده است. ظاهر این است که آخرین پادشاه سَمَتی ، که محتمل است اون ساک نام داشته، برای اینکه خزانهی آباء و اجدادیاش از هجومِ دشمنان محفوظ ماند، آن را در دورافتادهترین و تاریکترین دالانهای غار صعب العبور در ارتفاع ۵۵۰ متری جاسازی و پنهان کرده است، آن هم غاری که به سبب پیش آمدگی صخرهی سقف سایهبانش نه از دشت پایین کوه دیده میشود نه از بلندی های روبهرو.
جزوء ظرفها و جامها و تکوکها، بیشترین اشیاء نقره یا نقرهء طلاکوب منسوب کلماکره پیکره های تو خالی جانوران طبیعی یا اساطیری و افسانه ای است که برای افشاندن مایعات مقدس در مراسم آیینی مذهبی به کار میبرده اند.
در این ظرف های پیکره ای یک سوراخ در بالاترین نقطه ، که معمولا سر جانور است، برای ریختن مایعات مقدس به داخل و یک یا دو سوراخ در سطح پایین تر برای افشاندن آب مقدس تعبیه شده است.
این ظرف های آیینی، که ما آنها را «آب افشان آیینی» نامیده ایم، شاید کم و بیش اختصاص به تمدن و آیین های مذهبی ناشناخته سَمَتی داشته، چون از تمدن های پیش و پس از تمدن سرزمین ساماتوره آب افشان های آیینی اندکی به زمان ما رسیده است، که اغلب هم فاقد ظرایف هنری آب افشان های این گنجینهء کوهستانی می باشند.
ویژگی دیگر اغلب ظروف آیینی نقرهء کلماکره در آن است که در قطعات جداگانه ساخته و پرداخته شده است و سپس پرچ یا لحیم شده است. این اسلوبِ نقره کاری و شیوه قلمزنی و سبک خاص جانورنگاری و آرایهپردازی و فراوانی نسبی حفرههای آبریزی و افشانی با قدمتی بیش از ۳۰۰۰ سال سبب گشته که تمایز اشیای کلماکره از آثار مشابه برای باستان شناسان و عتیقه شناسان به نسبت آسان گردد.
آنچه از این گنجینه در ایران است حدود ۵۰ شیء در موزهء ملی ایران مانده، و ۱۱۰ قطعه در موزهء فلکالافلاک خرمآباد،دو قطعه در موزهی تبریز و دو قطعه در موزهی استانِ ایلام نگهداری میشود. از شناخته شدههای خارج از کشور ۳۰ شیء در موزه لوور، دو تا در موزهی میهو در کیوتو ژاپن، ۳۳ قطعه در کلکسیون تاجرِ عتیقه
هوشنگ محبوبیان و یک قطعه که تاجر، عتیقه هشام ابوتَعَم در سال ۲۰۰۲ به قیمت ۹۵۰,۰۰۰ دلار فروخته و گمرکِ آمریکا در سال ۲۰۰۳ توقیف کرده و به حکم دادگاه در ضبط و تصرف وزارت امنیت داخلی آن کشور است.
به رغمِ غنا و اهمیتِ باستان شناختی و شهرت جهانی گنجینه کلماکره، که در مغرب زمین به «گنجینه غار غربی» و «هنرِ غار غربی» نامبردار است، متاسفانه تاکنون جز قرائت کتیبهها به کوششِ رسول بشاش هیچ گزارش علمی باستان شناختی جامعه دربارهی این گنجینهی بی همتا و مدون و منتشر نشده است و جز چند صورتکِ طلا، که تعلق آنها به کلماکره محل تردیده است، و چند شیء کوچک در موزه ملی ایران به نمایش گذاشته نشده است. موزهی لرستان هم هنوز امکانات ضروری نمایش این آثار شگرف را فراهم نیاورده است.